खाकीच्या वर्दीत माणुसकीचा सुगंध! आयपीएस आरांक्षा यादव यांच्या आपुलकीने जिंकली संगमेश्वरकरांची मने..

Spread the love

चार राज्यांतील ५२ पोलीस अधिकारी-अंमलदारांच्या प्रवासाची आस्थेने विचारपूस; पोलीस कर्मचारी, पत्रकार, छायाचित्रकार आणि पोलीस पाटलांनाही दिला जिव्हाळ्याचा सन्मान — ‘चहा-नाश्ता केलात का? उन्हात उभे राहू नका, सावलीत थांबा!’ या शब्दांतून उलगडले संवेदनशील नेतृत्वाचे दर्शन…

संगमेश्वर| विशेष लेख दि. २३ ऑक्टोबर : एखाद्या अधिकाऱ्याची ओळख त्याच्या पदाने होते, अधिकाराने त्याचा दरारा निर्माण होतो आणि कर्तव्यनिष्ठेने त्याचा सन्मान वाढतो. मात्र, या सगळ्यांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा एखादा अधिकारी समोरच्या माणसाच्या सुख-दुःखाची, सोयीची आणि गरजांची आस्थेने चौकशी करतो, तेव्हा त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील माणुसकीची खरी ओळख पटते. संगमेश्वर येथे राष्ट्रीय एकात्मता मोटारसायकल रॅलीच्या स्वागत सोहळ्यात रत्नागिरी जिल्हा पोलीस दलातील आयपीएस अधिकारी आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातून अशाच संवेदनशील नेतृत्वाचा प्रत्यय आला. खाकी वर्दीचा अधिकार सांभाळतानाच माणुसकीची ऊब जपणाऱ्या त्यांच्या सहज स्वभावाने उपस्थितांच्या मनावर वेगळी छाप उमटवली.

गुरुवार, २२ ऑक्टोबर रोजी सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या १५१ व्या जयंतीनिमित्त संगमेश्वर तालुक्यातील धामणी-गोळवली येथील हॉटेल सनराईस परिसरात राष्ट्रीय एकात्मता मोटारसायकल रॅलीतील सहभागींचे स्वागत करण्यात आले. कर्नाटक, गोवा, केरळ आणि लक्षद्वीप या चार राज्यांतील ५२ पोलीस अधिकारी व अंमलदार या रॅलीत सहभागी झाले होते. देशाच्या विविध भागांतील पोलीस दलांना एकत्र आणणारा, परस्पर समन्वय आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश पोहोचवणारा हा उपक्रम होता.

या स्वागत सोहळ्यात रॅलीतील सहभागींचे स्वागत, त्यांच्या विश्रांतीची व्यवस्था, चहा-पाणी आणि अल्पोपाहार यांसह पुढील प्रवासासाठी आवश्यक तयारी करण्यात आली होती. लांबचा प्रवास करून आलेल्या पोलीस पथकासाठी ही व्यवस्था महत्त्वाची होतीच; परंतु या कार्यक्रमात आरांक्षा यादव यांनी दाखवलेली आपुलकी ही केवळ व्यवस्थेपुरती मर्यादित राहिली नाही. त्यांनी स्वतः पुढाकार घेत सहभागी पोलीस अधिकारी आणि अंमलदारांशी संवाद साधला. प्रवास कसा झाला, वाटेत काही अडचणी आल्या का, चहा-पाणी घेतले का, नाश्ता झाला का, याची त्यांनी आस्थेने विचारपूस केली.

वरिष्ठ अधिकारी म्हणून कार्यक्रमातील नियोजन आणि औपचारिकता सांभाळण्याची जबाबदारी असतानाही प्रत्येकाच्या सोयीची काळजी घेणारी त्यांची ही वृत्ती लक्षवेधी ठरली. परराज्यांतून आलेल्या पोलीस कर्मचाऱ्यांना केवळ रॅलीतील सहभागी म्हणून न पाहता, लांबचा प्रवास करून आलेल्या सहकाऱ्यांच्या नजरेतून त्यांच्याकडे पाहण्याची त्यांची पद्धत उपस्थितांच्या अनुभवात भर घालणारी ठरली.

‘चहा-नाश्ता केलात का?’ — साध्या प्रश्नातून व्यक्त झालेली असामान्य आस्था…

एखाद्या मोठ्या कार्यक्रमात मान्यवरांचे स्वागत, नियोजन, शिस्त आणि वेळापत्रक यांना महत्त्व असते. मात्र, कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी प्रत्यक्ष राबणाऱ्या माणसांची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातून याच गोष्टीची जाणीव झाली.

‘चहा-नाश्ता केलात का? काही घेतले नसेल तर आधी चहा-नाश्ता करून घ्या. उन्हात उभे राहू नका, सावलीत थांबा,’ असे सांगताना त्यांच्या बोलण्यात औपचारिकतेचा अडसर नव्हता. समोरच्या व्यक्तीने आपली गैरसोय करून घेऊ नये, थकवा जाणवत असेल तर थोडी विश्रांती घ्यावी आणि कार्यक्रमाच्या धावपळीत स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करू नये, अशी काळजी या शब्दांतून व्यक्त होत होती.

या प्रसंगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, काळजी व्यक्त करण्यासाठी मोठ्या पदाचा किंवा विशेष प्रसंगाचा आधार घ्यावा लागत नाही. साध्या शब्दांत केलेली विचारपूसही समोरच्या व्यक्तीला महत्त्वाची वाटू शकते. वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडून मिळालेली अशी सहज सूचना ही केवळ आदेश नसते; ती आपल्याकडे लक्ष दिले जात असल्याची भावना निर्माण करते.

खाकी वर्दीचा दरारा आणि माणुसकीचा जिव्हाळा या दोन गोष्टी परस्परविरोधी नाहीत. उलट, कर्तव्य बजावताना माणसांप्रती असलेली संवेदनशीलता जपली, तर अधिकाराला विश्वासाची जोड मिळते. संगमेश्वरच्या स्वागत सोहळ्यात आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातून हा पैलू प्रकर्षाने जाणवला.

परराज्यांतील पोलीस पथकापासून स्थानिक कर्मचाऱ्यांपर्यंत समान जिव्हाळा…

राष्ट्रीय एकात्मता रॅलीत सहभागी झालेल्या चार राज्यांतील पोलीस अधिकारी-अंमलदारांचे स्वागत हा कार्यक्रमाचा प्रमुख भाग होता. मात्र, आरांक्षा यादव यांनी उपस्थित असलेल्या स्थानिक पोलीस अधिकारी, कर्मचारी आणि इतर घटकांकडेही तितक्याच आत्मीयतेने लक्ष दिले.

संगमेश्वरसह रत्नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतून आलेले पोलीस अधिकारी, अंमलदार आणि पोलीस पाटील या कार्यक्रमात सहभागी झाले होते. स्वागताची तयारी, बंदोबस्त, नियोजन आणि इतर जबाबदाऱ्या पार पाडताना अनेक जण आपापल्या कामात व्यस्त होते. अशा वातावरणात प्रत्येकाची विचारपूस करणे आणि त्यांच्या सोयीची चौकशी करणे ही बाब लक्षवेधी ठरली.

पोलीस दलातील प्रत्येक व्यक्तीची भूमिका वेगळी असते. वरिष्ठ अधिकारी निर्णयप्रक्रिया आणि नियोजन पाहतात, तर इतर अधिकारी आणि अंमलदार प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची जबाबदारी सांभाळतात. पोलीस पाटील स्थानिक पातळीवर प्रशासन आणि नागरिक यांच्यातील दुवा म्हणून काम करतात. अशा वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडणाऱ्या व्यक्तींशी सन्मानाने संवाद साधणे आणि त्यांच्या कामाची दखल घेणे हे संघभावना वाढवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.

आरांक्षा यादव यांच्या सहज संवादातून पदांच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन माणसांशी जोडले जाण्याची वृत्ती दिसून आली. अधिकारी-कर्मचाऱ्यांमधील संबंध केवळ कामापुरते न राहता त्यात विश्वास, आदर आणि आपुलकीची भर पडावी, यासाठी अशा छोट्या कृतींचे महत्त्व मोठे असते.

उन्हात काम करणाऱ्या पत्रकार आणि छायाचित्रकारांचीही घेतली दखल..

कोणत्याही सार्वजनिक कार्यक्रमाचे वृत्तांकन करताना पत्रकार आणि छायाचित्रकार यांची भूमिका महत्त्वाची असते. कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वीची तयारी, मान्यवरांचे आगमन, रॅलीतील सहभागींचे स्वागत, छायाचित्रण, चित्रीकरण आणि कार्यक्रमातील महत्त्वाच्या घडामोडी टिपण्यासाठी त्यांना सतत धावपळ करावी लागते. अनेकदा या कामात वेळेचे भान राहत नाही आणि स्वतःच्या खाण्यापिण्याकडेही दुर्लक्ष होते.

संगमेश्वरच्या या स्वागत सोहळ्यातही पत्रकार आणि छायाचित्रकार कार्यक्रमाचे क्षण टिपण्यात व्यस्त होते. याच वेळी आरांक्षा यादव यांनी त्यांच्याशी संवाद साधत चहा-नाश्ता केला आहे का, याची चौकशी केली. उन्हात उभे राहण्याऐवजी सावलीत थांबण्याची सूचना देत त्यांनी त्यांच्या सोयीचीही काळजी घेतली.

पत्रकार असो, छायाचित्रकार असो किंवा पोलीस कर्मचारी—प्रत्येकजण आपल्या जबाबदारीनुसार कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी प्रयत्नशील असतो. मात्र, या प्रयत्नांदरम्यान त्यांच्याही काही मूलभूत गरजा असतात. त्यांची दखल घेणे म्हणजे त्यांच्या कामाचा आणि व्यक्ती म्हणून त्यांच्या अस्तित्वाचा सन्मान करणे होय.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन करणारे पत्रकार श्रीकृष्ण खातू हे या सर्व घडामोडी जवळून अनुभवत होते. कार्यक्रमाच्या औपचारिक भागासोबतच उपस्थितांशी अधिकारी कशा प्रकारे संवाद साधतात, त्यांची विचारपूस कशी करतात आणि कामाच्या धावपळीत इतरांच्या सोयींकडे किती लक्ष देतात, याचे त्यांनी निरीक्षण केले. आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातील हा माणुसकीचा पैलू त्यांच्या विशेष लक्षात राहिला.

नेतृत्व म्हणजे केवळ आदेश देणे नव्हे; माणसांना समजून घेणेही!..

नेतृत्वाची चर्चा करताना निर्णयक्षमता, शिस्त, कामाचा वेग आणि जबाबदारीची जाणीव या गुणांना विशेष महत्त्व दिले जाते. मात्र, नेतृत्वाची परिणामकारकता केवळ या गुणांवर ठरत नाही. सहकाऱ्यांना समजून घेणे, त्यांच्या अडचणींची जाणीव ठेवणे आणि त्यांच्याशी सन्मानपूर्वक संवाद साधणे यांनाही तितकेच महत्त्व आहे.

पोलीस दलात अनेकदा अनिश्चित वेळापत्रक, दीर्घकाळ चालणारा बंदोबस्त, वाहतूक नियंत्रण आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांची जबाबदारी असते. या परिस्थितीत वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी कर्मचाऱ्यांच्या कामाची दखल घेतली, त्यांच्या सोयींबद्दल विचारपूस केली आणि त्यांना आवश्यक विश्रांती घेण्याची आठवण करून दिली, तर त्यातून सकारात्मक कार्यसंस्कृतीला चालना मिळू शकते.

आरांक्षा यादव यांनी संगमेश्वरमधील कार्यक्रमात दाखवलेली आस्था या व्यापक संदर्भात पाहता येते. त्यांच्या वागण्यावरून नेतृत्वातील संवेदनशीलता ही मोठ्या घोषणा किंवा औपचारिक भाषणांपेक्षा दैनंदिन कृतीतून अधिक प्रभावीपणे व्यक्त होऊ शकते, हे जाणवले.

एखादा अधिकारी आपल्या सहकाऱ्यांना केवळ काम करणारे कर्मचारी म्हणून न पाहता त्यांच्या श्रमांची, थकव्याची आणि गरजांचीही जाणीव ठेवतो, तेव्हा परस्पर आदराला बळ मिळते. अशा वागणुकीमुळे संवाद अधिक सहज होण्यास आणि कामाच्या ठिकाणी विश्वासाचे वातावरण निर्माण होण्यास मदत होते.

महिला आयपीएस अधिकाऱ्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील संवेदनशील पैलू…

पोलीस सेवेत महिला अधिकारी विविध प्रशासकीय, कायदा-सुव्यवस्था आणि सार्वजनिक सुरक्षेशी संबंधित जबाबदाऱ्या पार पाडतात. या सेवेत निर्णयक्षमता, धैर्य, शिस्त आणि तत्परता यांची आवश्यकता असते. त्याचबरोबर संवेदनशीलता, संयम आणि लोकांशी संवाद साधण्याचे कौशल्यही महत्त्वाचे ठरते.

आरांक्षा यादव यांच्या बाबतीत संगमेश्वरमधील कार्यक्रमात ठळकपणे समोर आलेली बाब म्हणजे, वरिष्ठ पदावर कार्यरत असतानाही त्यांनी उपस्थितांशी सहजपणे संवाद साधला. परराज्यांतून आलेल्या पोलीस पथकाची चौकशी करण्याबरोबरच स्थानिक पोलीस अधिकारी-कर्मचारी, पत्रकार, छायाचित्रकार आणि पोलीस पाटील यांच्याकडेही लक्ष दिले.

त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीचे मूल्यमापन एका प्रसंगावरून करता येणार नाही; मात्र, या स्वागत सोहळ्यातील त्यांच्या वागण्याने नेतृत्वातील मानवी बाजू नक्कीच अधोरेखित केली. अधिकार सांभाळताना माणुसकी जपणे आणि कामाच्या धावपळीतही समोरच्या व्यक्तीची दखल घेणे, हा त्यांच्या वागण्यातून जाणवलेला महत्त्वाचा पैलू ठरला.

राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश आणि स्थानिक पातळीवरील माणुसकी…

सरदार वल्लभभाई पटेल यांची जयंती राष्ट्रीय एकात्मतेच्या संदर्भात विशेष महत्त्वाची मानली जाते. देशातील विविध प्रदेश, भाषा, संस्कृती आणि सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या लोकांना एकत्र आणण्याचा विचार या दिवसाशी जोडलेला आहे. अशा निमित्ताने आयोजित मोटारसायकल रॅली विविध राज्यांतील पोलीस दलांना एकत्र आणण्याची आणि परस्पर समन्वयाचा संदेश देण्याची संधी ठरते.

कर्नाटक, गोवा, केरळ आणि लक्षद्वीप येथील ५२ पोलीस अधिकारी-अंमलदारांचा संगमेश्वरमधील सहभाग या उपक्रमाचे वैशिष्ट्य होते. विविध राज्यांतून आलेल्या या पथकाचे स्वागत करताना स्थानिक पोलीस यंत्रणा आणि उपस्थितांनी त्यांना आदराने सामावून घेतले.

राष्ट्रीय एकात्मता केवळ देशाच्या नकाशावर किंवा घोषणांमध्ये मर्यादित नसते. वेगवेगळ्या भाषा बोलणाऱ्या, वेगवेगळ्या प्रदेशांतून आलेल्या व्यक्तींशी आदराने वागणे, त्यांची काळजी घेणे आणि त्यांच्या गरजांची जाणीव ठेवणे यातूनही एकात्मतेचा अनुभव येतो.

आरांक्षा यादव यांनी परराज्यांतील पोलीस पथकाची विचारपूस करताना आणि स्थानिक उपस्थितांशी संवाद साधताना दाखवलेली आपुलकी या दृष्टीने महत्त्वाची ठरली. राष्ट्रीय एकात्मतेच्या व्यापक संदेशाला माणुसकीच्या साध्या, पण अर्थपूर्ण कृतीची जोड मिळाली.

श्रीकृष्ण खातू यांच्या निरीक्षणातून समोर आलेला वेगळाच पैलू..

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन करताना पत्रकार श्रीकृष्ण खातू यांना स्वागत सोहळ्यातील विविध घडामोडी जवळून पाहण्याची संधी मिळाली. रॅलीचे नियोजन, सहभागींचे स्वागत, उपस्थित अधिकारी आणि कर्मचारी यांची लगबग या सर्वांमध्ये आरांक्षा यादव यांची प्रत्येकाशी संवाद साधण्याची पद्धत त्यांच्या लक्षात आली.

अनेकदा मोठ्या कार्यक्रमांची बातमी करताना प्रमुख पाहुणे, भाषणे, सत्कार आणि अधिकृत घोषणांना प्राधान्य दिले जाते. परंतु कार्यक्रमाच्या वातावरणात घडणाऱ्या छोट्या कृतीही व्यक्तिमत्त्वाचा महत्त्वाचा पैलू उलगडू शकतात. एखाद्याला पाणी किंवा चहा घेतला का, असे विचारणे; उन्हात उभे राहू नका, सावलीत थांबा, अशी आठवण करून देणे; लांबचा प्रवास करून आलेल्या व्यक्तीची चौकशी करणे—या कृती औपचारिक कार्यक्रमाच्या बातमीत सहजपणे दुर्लक्षित होऊ शकतात.

मात्र, अशा छोट्या कृतींमधूनच माणसांशी जोडले जाणारे नेतृत्व समोर येते. आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातील ही सहजता शब्दबद्ध करावी, असे श्रीकृष्ण खातू यांना वाटले. म्हणूनच हा प्रसंग केवळ एका स्वागत सोहळ्याचे वर्णन न राहता, खाकी वर्दीतील संवेदनशीलतेची नोंद करणारा विशेष लेख ठरतो.

माणुसकीचे नेतृत्वच निर्माण करते विश्वासाची पायाभरणी..

कोणत्याही संस्थेत पदानुसार जबाबदाऱ्या वेगवेगळ्या असल्या, तरी त्या संस्था चालवणारी माणसेच असतात. त्यांच्या कामाचा सन्मान, त्यांच्या अडचणींची जाणीव आणि त्यांच्याशी साधला जाणारा संवाद या गोष्टी संस्थेच्या वातावरणावर परिणाम करतात.

पोलीस दलासारख्या शिस्तबद्ध व्यवस्थेत कर्तव्य आणि नियम यांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. मात्र, त्या व्यवस्थेत कार्यरत असलेल्या व्यक्तींना समजून घेणारे नेतृत्वही तितकेच आवश्यक आहे. वरिष्ठ अधिकाऱ्याने आपल्या सहकाऱ्यांची विचारपूस केली, त्यांच्या श्रमांची दखल घेतली आणि त्यांच्या मूलभूत सोयींकडे लक्ष दिले, तर परस्पर विश्वास अधिक दृढ होण्यास मदत होते.

संगमेश्वरच्या कार्यक्रमात आरांक्षा यादव यांनी दाखवलेली आपुलकी ही याच दृष्टिकोनातून महत्त्वाची ठरली. त्यांच्या वागण्यामुळे उपस्थितांना मिळालेला अनुभव हा माणुसकीची जाणीव करून देणारा होता. अधिकाराचा वापर करताना समोरच्या व्यक्तीचा सन्मान राखणे आणि कर्तव्य पार पाडताना संवेदनशीलता जपणे, ही नेतृत्वाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.

खाकीचा रुबाब नव्हे, तर माणुसकीचा दरवळ लक्षात राहिला!..

राष्ट्रीय एकात्मता मोटारसायकल रॅलीचा स्वागत सोहळा हा चार राज्यांतील पोलीस अधिकारी-अंमलदारांच्या सहभागामुळे विशेष ठरला. सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या १५१ व्या जयंतीनिमित्त राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देणाऱ्या या उपक्रमात विविध पोलीस दलांमधील समन्वय आणि स्थानिक यंत्रणेचा सहभाग महत्त्वाचा होता.

मात्र, या कार्यक्रमाच्या औपचारिक वातावरणात आरांक्षा यादव यांच्या वागण्यातील आपुलकीने वेगळी छाप उमटवली. परराज्यांतून आलेल्या पोलीस पथकाच्या प्रवासाची विचारपूस, स्थानिक पोलीस कर्मचाऱ्यांकडे लक्ष, पोलीस पाटलांशी संवाद आणि पत्रकार-छायाचित्रकारांच्या सोयीची चौकशी या कृतींमधून त्यांच्या संवेदनशीलतेचा प्रत्यय आला.

खाकी वर्दी ही कर्तव्य, शिस्त आणि कायद्याच्या रक्षणाचे प्रतीक आहे. या वर्दीला माणुसकीची जोड मिळाली, तर तिच्याबद्दलचा आदर अधिक अर्थपूर्ण बनतो. कारण अधिकारामुळे व्यक्तीचे पद मोठे होते; परंतु इतरांशी सन्मानाने वागण्यामुळे त्या व्यक्तीच्या स्वभावातील मोठेपणा समोर येतो.

संगमेश्वरमधील या प्रसंगाने एक साधा, पण महत्त्वाचा संदेश दिला—नेतृत्व म्हणजे केवळ जबाबदारी पार पाडणे नव्हे, तर त्या जबाबदारीच्या प्रवासात सोबत असलेल्या माणसांचीही काळजी घेणे होय.

‘चहा-नाश्ता केलात का? उन्हात उभे राहू नका, सावलीत थांबा!’ या सहज शब्दांमध्ये केवळ विचारपूस नव्हती, तर दुसऱ्या व्यक्तीच्या गरजांची जाणीव होती. मोठेपणा नेहमी मोठ्या कृतींमधूनच व्यक्त होतो असे नाही. कधी कधी साधी विचारपूस, आपुलकीचे दोन शब्द आणि समोरच्या माणसाला दिलेला सन्मानही दीर्घकाळ लक्षात राहतो.

आरांक्षा यादव यांच्या या वागण्याने संगमेश्वरच्या स्वागत सोहळ्यात खाकी वर्दीच्या अधिकारापलीकडे असलेल्या माणुसकीची ओळख करून दिली. ‘कर्तव्याने खाकीचा सन्मान वाढतो; संवेदनशीलतेने माणसांच्या मनातील विश्वास जिंकता येतो!